een felicitatie voor zijn tweehonderdste verjaardag
en hoe de componist gedumpt werd door de amazone der Franse letteren en zijn woede verstopte
In Polen zijn al zijn monumenten nu verbouwd en opgepoetst. De man die de ster van de romantiek was, zou nu tweehonderd jaar zijn geworden. Overal klinken zijn opwindende polonaises of weemoedige nocturnes.
Op 1 maart 1810 werd in het dorp Welazowa Wola, nabij Warschau, Frédéric Chopin geboren. Hij werd de aanstichter van een nieuwe stroming in de kunst, die de klassieke kunst ondersteboven gooide en het eigen gevoel boven alles deed gloeien. Dat blijkt ook uit zijn liefdesleven.
1. De verhouding met de schrijfster George Sand is daarvan het hoogtepunt.
Hun harten ontvlammen in het najaar van 1837, in Parijs. Frédéric is dan 27 jaar oud en nog gefascineerd door een Pools meisje, Maria Wodzinska, die hem aan het lijntje houdt.
George Sand is zes jaar ouder dan hij en beroemd. Deze barones publiceert romans. Zij draagt broeken, rookt sigaren en heeft de ene na de andere affaire, hoewel zij officieel nog getrouwd is met Casimir Dudevant, die doorgaat voor de vader van haar kinderen, Maurice en Solange.
Over hun eerste kennismaking, via hun gezamenlijke vriend Franz Liszt, schrijft Chopin aan zijn ouders dat zij hem niet sympathiek is en dat haar gezicht hem niet beviel. Tegen een vriend zegt hij dat je je afvraagt of zij een vrouw of een man is.
Op 13 december is zij een van zijn gasten op een muziekavond bij hem thuis. George verschijnt in een Turkse robe, in de Poolse nationale kleuren, rood en wit. Om zijn brandende nationale gevoelens aan te spreken? Of om eraan te herinneren dat een van haar voorvaderen, via haar bastaard afstamming, een koning van Polen was geweest?
Vermoedelijk heeft dit haar beeld in Chopins ogen flink verbeterd. Toch hoopt hij nog op Maria Wodzinski. Een hoop die heel langzaam wegteert door de verflauwende reactie van Maria en haar ouders, die liever willen dat zij een edelman trouwt.
In de lente van 1838 schrijft George hem, nog melancholiek over zijn Poolse spookbruid, een briefje: On vous adore. Wij aanbidden u! Ze zegt er niet bij dat zij nog een relatie heeft met een zekere Mallefille, die zij - tot diens gezonde woede - vergeet in te lichten over haar avances naar Chopin. De monumentale, viervoudige biografie die Bastet in 1996 geschreven heeft, over Sand, Chopin, Liszt en zijn minnares Marie d’Agoult, onthult dat het verlangen van George ontbrand is uit jaloezie: op de relatie die haar beeldschone vriendin Marie d’Agoult, eveneens een libertijnse publiciste, met de componist Liszt had. Zij wilde haar eigen componist – en een nog meer bijzondere!
In mei 1838 ontfutselt George Sand de kuise Chopin zijn eerste kus. Als hij in de zomer terugkomt uit Londen, waar hij concerten gegeven heeft, is Sand bij zijn optredens in salons niet weg te slaan. Zij nodigt de componist uit op haar kasteel Nohant, een paar honderd kilometer ten zuiden van Parijs. Heerlijke dagen hebben ze. Daar maken zij het volgend jaar het plan om samen met haar kinderen een tocht naar Mallorca te maken. Gezond voor Chopin, die leed aan chronische hoest en voor George nog mooier dan de romantische tocht die Marie en Liszt naar Italië maken.
In oktober 1838 begint de reis idyllisch. Toeristen zijn er op het exotische eiland niet. De stemming slaat om als de regen invalt. En vooral als de eilandbewoners angstig worden voor het gehoest van de vreemde kunstenaar, die in het gezelschap is van een dame in mannenkleren, en zij bovendien zondags niet naar de kerk gaan.
Chopin en zoon Maurice krijgen woorden. Chopin hoest en krijgt koorts in het koude, verlaten klooster. Hij componeert zijn intieme regendruppelprélude, George schrijft er een nieuwe roman. Zij zorgt goed voor de man, die zij voortaan kozend Chip Chip of Chop Chop noemt. Maar een pretje is het eenzame verblijf niet meer. Ze verkopen de Pleyel piano, die juist met veel moeite aangekomen was, en varen naar Marseille en vandaar met de koets terug naar Nohant.
Hun relatie is nu intensief. Al is het ’s winters, als hij in Parijs is om les en – soms - concerten te geven. Een LAT relatie. Creatieve jaren volgen.
1844 is hun mooiste jaar. Dan bezoekt zijn zuster Ludvika hen op Nohant, na de dood van vader Chopin. Frédéric heeft al zijn geliefden om zich heen en die kunnen het nog goed met elkaar vinden ook, ondanks het grote verschil tussen de streng katholieke Ludvika en de anti kerkelijke feministe, die – schande - niet eens met Ludvika’s broer getrouwd is.
Chopin levert het ene meesterwerk na het andere af. Ballades, Barcarolle, Nocturnes, Scherzo’s. Vernieuwende, overrompelende muziek. Qua sfeer, meerstemmigheid, melodie en virtuositeit. George ziet de oplagen van haar boeken stijgen en zij verdiept zich in de noodzaak van politieke veranderingen. Zij wordt een enthousiaste voorstandster van een socialistische republiek. Chopin deelt die hartstocht niet. In Parijs vertoeft hij in alles behalve revolutionaire kringen. Hij is gehecht aan de salons van de aristocratie en speelt zelfs voor koning Louis-Philippe.
Als George Sand ook in Parijs is, woont zij in haar eigen, wel steeds nabije vertrekken. Dan bekroop haar nu en dan een gevoel van benauwdheid. Aan een vriend schrijft George, eind 1843, dat Chopin last heeft van abnormale aanvallen van jaloezie. Klopt haar bewering? Het lijkt er meer op dat George last heeft van een neiging tot vreemdgaan, maar zich door hem gedwongen voelt om die te onderdrukken. Ook de Poolse allochtoon heeft last van benauwdheid, maar dan van zijn longen. Het hoesten verergert en van tijd tot tijd heeft hij last van astmatische aanvallen. In de twisten tussen de musicus en de zoon onthoudt George de eerste haar steun. Chopin voelt zich soms buitengesloten. ‘s Nachts werkte George aan haar sleutelroman Lucrezia Floriana..
Lucrezia was een hartstochtelijke vrouw, in een villa bij een Italiaans bergmeer. Van verschillende vaders had zij kinderen. Op een dag kreeg zij bezoek van de tere prins Karol, á la Chopin zwevend tussen manlijk en vrouwelijk. Hij hield nog van een onbereikbare vrouw. Nadat Karol vertrokken was, viel hij in het rijtuig flauw en de paarden keerden spoorslags terug. Lucrezia verpleegde hem en zij kwamen tot de ontdekking dat zij zijn moeder kon zijn, maar hij werd haar minnaar. Lucrezia genoot, want zij kon hem domineren. Toen vertelde hij over wat hij onderweg gehoord had over Lucrezia’s vroegere relaties, groen van afgunst. Onzeker werd Karol ook van het onhebbelijke gedrag van Lucrezia’s kinderen tegenover hem. Om haar voor zichzelf te hebben vroeg hij haar ten huwelijk, maar zij, vrije vrouw, weigerde. Karol werd razend toen hij Lucrezia betrapte met een serie mannen.
Eerst triomfeerde zij, maar later gaf zij toe en leidde een opgesloten leven, voor hem. Het resultaat: zij kwijnde weg en daarmee ook haar schoonheid en liefde. Lucrezia leefde voor haar kinderen, maar van die aartsjaloerse dwingeland hield zij niet meer.
Het gekke is dat George Sand dit herkenbare verhaal bladzij voor bladzij aan Chopin heeft voorgelezen, bij knappend haardvuur. Maar dat hij geen onraad heeft geroken en slechts enthousiaste opmerkingen heeft gemaakt. Dat Georges gevoelens wel degelijk veranderd zijn, blijkt uit haar briefwisseling met de publicist Louis Blanc, die als socialist een grote rol zou spelen in de revolutie van een paar jaar later. Begin 1845 noemt zij deze man “mijn lieve engel” en schrijft hem een liefdesverklaring. Ook vertelt George aan Chopin het pijnlijke nieuws dat zij in 1837 een verzwegen, korte verhouding met een de toneelspeler Bogace heeft gehad.
In 1846 verhevigen de ruzies tussen Maurice en Chopin. Hij voelt zich ongelukkig als hij zich gedwongen voelt zijn Poolse knecht Jan te ontslaan, omdat Maurice en George hem niet mogen. Pijnlijk, omdat Jan de enige was op Nohant met wie de componist Pools kan spreken.
Verkoeling valt in. Onder invloed van tegengestelde meningen over de nieuwe vrijer van Solange, op wie George eerst dol is, terwijl Chopin hem niet vertrouwt. De beeldhouwer Clésinger is een onbehouwen figuur, die zich voordoet als een man met geld. Chopins waarschuwingen tegen Clésinger slaat George in de wind.
Zij nodigt hem die zomer niet uit voor Nohant. Dat hij een astmacrisis krijgt, laat haar koud. Zij klaagt in een brief aan hun wederzijdse vriend Grzymala over “rusteloze, jaloerse en achterdochtige genegenheid”, die Chopin haar toedraagt.
Onder gejuich van George trouwen Solange en Clésinger in mei 1847.
De crisis barst los wanneer Solange en Clésinger op Nohant slaande ruzie hebben met George en Solange aan Chopin per brief vraagt of zij en haar man zijn rijtuig, dat daar nog staat, mogen gebruiken om naar Parijs terug te keren. Frédéric geeft toestemming en George schildert dit af als heulen met de vijand. Hij schrijft George dat het een onberaden zet van George was om Solange zo snel aan Clésinger uit te huwelijken en dat hij haar dochter geen hulp kan weigeren.
George moet eerst maar eens tot bedaren komen.
George verdraait zijn standpunt. Volgens haar zou Chopin menen dat zij een slechte moeder is en dat Solange in het conflict met haar volkomen gelijk heeft. “Negen jaar lang heb ik vastgebonden gezeten aan een kadaver.” Zij zien elkaar vrijwel niet meer en op 28 juli 1847 schrijft zij haar laatste, ijskoude brief aan hem.
2. Hij ontkende de beschuldiging dat hij door zijn koets te lenen aan Solange partij tegen zijn ex zou hebben gekozen. Maar hij wachtte op George. Toen hij van haar steeds niets hoorde, werd hij niet kwaad maar bleef bedroefd.
Zijn vriendin en zangeres Pauline Viardot , schreef eind 1847 aan Aurore, zoals Chopin zijn ex steeds noemde: “Frédéric is in zijn houding tegenover u onveranderd. Hij aanbidt u als altijd, verheugt zich over uw vreugde en wordt aangedaan door uw verdriet.”
Zelf zegt hij aan zijn ouders, maanden later: “Ik moet u bekennen dat mijn hart nog bij haar is. Een ster leidt haar. Toegegeven, het overkomt haar dat zij niet altijd de waarheid spreekt – maar een romanschrijfster moet je zoiets gunnen.
Eigenaardig schepsel is zij, ondanks al haar intelligentie! Een gekte heeft zich haar geest meester gemaakt.”
Had hij er spijt van dat hij met haar in zee gegaan was? “Ik betreur het niet dat ik haar heb geholpen de acht moeilijkste jaren van haar leven door te komen. Ik betreur niets van wat ik heb geleden.” Nee , hij had er geen spijt van, vertelde hij kuchend aan zijn vrienden. Zij had hem geïnspireerd. Hij dacht wel dat Sand er spijt van zou krijgen dat zij hem verlaten had. “Later, als zij zich in haar verleden verdiept, zal mevrouw Sand daarin aan mij alleen maar een goede herinnering vinden. Op het ogenblik verkeert zij in de meest grillige staat van moederlijke exaltatie. Het is een ziekte waartegen geen enkel geneesmiddel bestaat.”
Te lang bleef hij hoop houden dat het weer goed zou komen.
Pas begin 1949, ruim een jaar nadat de relatie door Sand beëindigd was, ziet hij de werkelijkheid. “Zij zal niet eerder wakker worden,” schrijft hij aan zijn
zuster, “dan wanneer haar hart haar te veel pijn gaat doen.. Ik, ik heb een kruis geslagen over dit alles. ” Toch houdt hij haar beeld voor ogen. Geen vrouw die haar plaats kan innemen.
Steeds bleef hij zich afvragen waarom de relatie zo kort geduurd had en wat hij moest doen om weer gelukkig te worden.
Hij had die vraag moeten omkeren. Hoe had deze verhouding toch nog bijna tien jaar kunnen duren, ondanks de tegengestelde persoonlijkheden die zij waren?
Hij was opgevoed in een warm, volledig gezin. Zij daarentegen verloor al op haar vierde haar vader, toen zijn paard over de kop ging. Hij was een kleine, Poolse Mozart, omringd met bewondering voor uw pianospel. Zij, een kleuter nog, was toen nog maar net terug van een rampzalige reis door Spanje, een land in oorlog, in vlammen. Hij groeide op met liefhebbende, zachte zusters en een toegewijde moeder, zij met een agressieve halfbroer. Met een moeder en grootmoeder die het constant met elkaar aan de stok hadden.
Hij heeft stimulerende leraren gehad. Zij kreeg in de kloosterschool van nonnen op haar kop.
Hij had voor zijn contact met George nog nauwelijks seksuele ervaring. Zijn eerste liefde Constancja is een droom gebleven en Maria bleef een marionet van onwillige ouders, die haar als een lokpop gebruikten om hem als loopjongen naar haar in Frankrijk wonende broers te gebruiken.
George Sand was al op haar achttiende uitgehuwelijkt. In een ongelukkig huwelijk, waarin zij vaak ontrouw was. En toen het eindelijk tot een scheiding kwam had zij talloze korte romances gehad, zoals met Didier, de Musset, Mallefille. Zelfs met een seksegenote, Marie Dorval. Hij aanvankelijk praktisch maagd en zij, zoals men haar noemde, een hoer.
Hoe had hij kunnen verwachten dat zij het langer dan een paar jaar met hem uit kon houden. Toch heeft zij met hem een lengterecord gevestigd. George heeft hem de eerste jaren geholpen heeft zich door zijn ziekte heen te slaan en heeft hem allerlei beslommeringen uit handen genomen. Hij heeft haar met zijn hartelijkheid en muzikale traktaties omringd. Aanvankelijk heeft hij het ook met Maurice goed kon vinden.
Volgens mij heeft de verhouding vooral zolang kunnen duren door Chopins creatieve evenwichtigheid. Hij is niet overdreven jaloers geweest. Wat zij ook beweerde. Terwijl er wel degelijk reden voor jaloezie was. Zoals blijkt uit haar
verhouding met Louis Blanc en de nieuwste vlam, die daarop volgde. Dat zij de jaloezie als voorwendsel gebruikte blijkt wel uit Lucrezia Floriani, waarin zij hem redenloos heeft afgeschilderd als een ziekelijk jaloers portret.
Verder kan het goed zijn dat zijn gewoonte om ’s winters naar Parijs te vertrekken de verhouding ten goede is gekomen.
Daardoor hadden zij een relatie, waarin haar behoefte aan vrijheid ook kon bloeien. Toch heeft zij hem onder voorwendsel van jaloezie en andere onzin gedumpt. Het voortslepen van zijn longziekte heeft in die beslissing voor haar meegewogen, vrees ik. Maar hij heeft de moed gehad om aan het avontuur met haar te beginnen en hij heeft het volgehouden. Dat getuigt van liefdeskracht.
Zou hij in het verziekte stadium van hun verhouding een verstandige liefdesadviseur hebben geraadpleegd, dan had die hem aangeraden om in een afscheidsbrief haar eens goed de waarheid te zeggen. Hij had er aan het eind van deze brief er een dikke streep onder moeten zetten. Op die manier zou hij er overheen gekomen zijn en had hij zichzelf een nieuwe kans gegeven.
3. Maar zijn hardnekkige verdriet verbijt zijn woede, overschaduwt zijn gevoelens, kwelt hem. En verhaast daardoor mogelijk zijn einde. Na het verlies van George componeert hij vrijwel niet meer. Hij had zware wallen onder zijn ogen en loopt krom. Een jaar voor zijn dood schrijft hij, nog immer ingehouden, aan Grzymala: “Ik heb nooit iemand vervloekt, maar ik ben zo aan mijn eind dat ik me lichter zou voelen, geloof ik, als ik ertoe zou komen Lucrezia te vervloeken.” Hij bedriegt zichzelf door te denken dat de tijd zijn verdriet wel zal verdrijven.
Het deed hem veel pijn, in zijn laatste jaar aan de Place Vendôme in zijn elegant ingerichte salon met gele meubelen, roze tapijt en zilver gestreept behang.
Op 10 februari 1848 schrijft hij bitter aan zijn zuster Ludvika: “Zij schrijft mij geen woord en ik schrijf haar ook niet. Zij heeft haar huisbaas de huur hier, in Parijs, opgezegd”. En: “Niemand zal ooit de grillen van zo’n geest kunnen doorzien. Acht jaar van vaste omgang was voor haar te veel. Het waren juist de jaren waarin haar kinderen opgroeiden en ik vraag me af of, wanneer ik er niet zou zijn geweest, hoe lang geleden haar kinderen naar hun vader zouden zijn vertrokken. … Ik ben er nog niet in geslaagd er overheen te komen. Schrijven heeft geen zin!”
Een paar weken later, op 5 maart, ontmoet hij George Sand voor het laatst. Het is een toevallige ontmoeting bij een wederzijdse vriendin, op de trap. Daar kan hij haar het nieuws melden dat haar dochter Solange een kind gekregen heeft en dat moeder en dochter het goed maken. Hij buigt voor haar en loopt de straat op, samen met een vriend. Hij hoestte bloedend.
Eind april 1848 kwam Chopin in Londen aan. Was een verlangen naar afstand van Sand zijn motief voor deze reis? Veel plezier beleefde hij er niet van. Andere vrouwen, hoe aanvallig en aristocratisch ook, stonden hem niet aan. Op 17 oktober 1849 stierf Chopin thuis, omweend door talrijke vrienden aan zijn sterfbed. Daartoe behoorde niet George Sand en ook bij de begrafenis van haar Chop Chop ontbrak zij.
Roel van Duijn
